by Mαρια Βλαχου
Μια συζήτηση χωρίς αρχή και τέλος… και επιτέλους μια συνέντευξη με τον Γιάννη Λαλάτση!
Πρώτο μέρος
Ερώτηση: Μιλάνε πολλοί στους ηγετικούς κύκλους της Δύσης για «ρωσικό πρόβλημα». Αποδέχεσθε τον όρο και ποιά μπορεί να είναι η σημασία του;
Η αλήθεια είναι πως όντως υπάρχει «ρωσικό πρόβλημα». Ο Χένρυ Κίσσινγκερ στο έργο του για την παγκόσμια τάξη μιλάει για το «ρωσικό αίνιγμα». Το πρόβλημα αυτό, πολύ συνοπτικά, συνίσταται στο εξής: μετά τη συνθήκη της Βεστφαλίας, το 1648, και το τέλος του τριακονταετούς πολέμου, που κυριολεκτικά ρήμαξε τη μεσευρώπη, καθιερώθηκε ένα πολιτικό σύστημα ισορροπίας, τάξης, ειρήνης και διεθνούς οργάνωσης των κρατών (θα λέγαμε «διακρατικών σχέσεων»), το οποίο τελικά, άφηνε τη Ρωσία απέξω. Η Ρωσία είχε τότε (μέσα του 17ου αιώνα) τα δικά της μεγάλα προβλήματα. Σιγά – σιγά το σύστημα της βεστφαλιανής ειρήνης κάλυψε τον κόσμο, αλλά η Ρωσία έμεινε στο περιθώριο του συστήματος.
Η Ρωσία στους επόμενους αιώνες έγινε ένα τεράστιο κράτος, ασύλληπτων διαστάσεων, που συνέτριψε κάθε δυτικοευρωπαϊκή δύναμη που θέλησε να επιβληθεί ως ανώτατος ρυθμιστικός παράγοντας της Ευρώπης (Σουηδία, Γαλλία του Ναπολέοντα, Χιτλερική Γερμανία κ.λ.π.).
Ταυτόχρονα, μετά από κάθε πτώση επίδοξων Ευρωπαίων ηγεμόνων, δέσποζε πάνω από την ήπειρο η επιβλητική ρωσική ισχύς. Ενάντια σ’ αυτήν την ισχύ στράφηκε τελικά η δύναμη των Αγγλοσαξόνων, προσπαθώντας να περιορίσει και να ελέγξει τη Ρωσία, η οποία μετά το ΄17 είχε γίνει η (και ιδεολογικά) απειλητική Σοβιετική Ένωση.
Στο μεταξύ προ πολού είχε εμφανιστεί ένα βασικό χαρακτηριστικό της ρωσικής ισχύος: το ρωσικό κράτος είχε επιδοθεί σε μια ακόρεστη και ανεξέλεγκτη προσπάθεια επέκτασης προς κάθε κατεύθυνση.
Η Ρωσία πρόσθετε κάθε χρόνο στην επικράτειά της την έκταση ενός μεσαίου ευρωπαϊκού κράτους. Σας θυμίζω ότι μετά την πτώση του Ναπολέοντα, ο Ρώσος αυτοκράτορας Αλέξανδρος Α΄ έφτασε στο Παρίσι και επιθεώρησε στις πεδινές εκτάσεις, λίγο έξω από τη γαλλική πρωτεύουσα, μια επιβλητική παρέλαση 160.000 Ρώσων στρατιωτών. Επίσης, η επέκταση της ρωσικής επικράτειας στην κεντρική Ασία και στην άπω ανατολή ήταν εκπληκτική. Η Ρωσία προχωρούσε προς τις Ινδίες ενώ, πέρα από τον Βερίγγειο πορθμό κατακτούσε την Αλάσκα και κατέβαινε προς την Καλιφόρνια.
Σκεφτείτε αυτά τα δύο ακρότατα σημεία επέκτασης (Παρίσι-Καλιφόρνια), που ούτε αυτά θα μπορούσαν να θεωρηθούν οριστικά. Η Ρωσία ήταν μια παγκόσμια δύναμη που αχόρταγα και άπληστα κατάπινε γη. Ο Κίσσινγκερ λέει ότι, παρά τις αλλαγές των εξωτερικών συνθηκών, από τον Μεγάλο Πέτρο ως τον Βλαντιμίρ Πούτιν «ο ρυθμός παραμένει εντυπωσιακά σταθερός». Σημειώστε ότι ο Χένρυ Κίσσινγκερ τρέφει μάλλον φιλικά αισθήματα προς τη σημερινή ρωσική ηγεσία.
Ερώτηση: Πιστεύετε δηλαδή ότι η Ρωσία είναι μια ιμπεριαλιστική δύναμη;
Νομίζω ναι. Αλλά πρόκειται για έναν περίεργο ιμπεριαλισμό. Όπως πιστεύουν οι μεγάλοι Ρώσοι συγγραφείς του 19ου αιώνα, κυρίως ο εθνικιστής Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, η ρωσική ψυχή επιθυμεί να αγκαλιάσει όλο τον κόσμο ως δύναμη αδελφικής αγάπης, χριστιανικού φωτισμού και ειρήνης. Αυτά τα πίστευε και ο Αλέξανδρος Α΄ στο συνέδριο της Βιέννης, όταν προσπαθούσε να τον περιορίσει και να τον ελέγξει ο Κλέμενς Μέττερνιχ, θυμίζοντάς του ότι οι ιδέες του θα μπορούσαν να αποβούν καταστροφικές για την ίδια τη Ρωσία.
Ερώτηση: Πιστεύετε ότι η σημερινή Ρωσία κατέχεται από αυτά τα ιδανικά κίνητρα;
Είναι δύσκολο να απαντήσω στην ερώτηση αυτή. Πάντως, ακόμη και αν υπάρχουν, τα ιδανικά κίνητρα δεν επαρκούν. Η Ρωσία έχει κατά καιρούς κτυπήσει την Ουγγαρία, την Τσεχοσλοβακία, την Πολωνία, το Αφγανιστάν, έχει ρημάξει με δύο γενοκτονίες την Ουκρανία, όταν επί Στάλιν το σοβιετικό καθεστώς πραγματοποιούσε τη μεταρρύθμιση της αγροτικής ιδιοκτησίας και παραγωγής (μια φοβερή περιπέτεια που ο Στάλιν θεωρούσε τραγικότερη από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο για τη Σοβιετική Ένωση), επίσης έχει επιβάλει ανάλογες περιπέτειες στο Καζακστάν κλπ.
Αλλά η Ρωσία είναι ταυτόχρονα η χώρα των μεγάλων συγγραφέων και ποιητών, των μεγάλων μουσουργών, των μεγάλων Ορθόδοξων θεολόγων Πατέρων, είναι ο κρατικός φορέας, όχι ο μόνος, αλλά ο σπουδαιότερος, της χριστιανικής Ορθοδοξίας, και όλα αυτά έχουν το βάρος τους στην «καθ’ ημάς Ανατολή», και επηρεάζουν και εμάς, τους Έλληνες.
Ας μην ξεχνάμε ότι ο αγώνας της ελληνικής ανεξαρτησίας δικαιώθηκε τελικά από την έκβαση του ρωσο-τουρκικού πολέμου των ετών 1828-29, όταν ο Νικόλαος Α΄ ανάγκασε τον σουλτάνο Μαχμούτ Β΄ να δεχθεί την αυτονομία της Ελλάδος.
Ερώτηση: Μπορείτε να μας πείτε, όσο πιο απλά μπορείτε, πώς βλέπετε την τωρινή εισβολή στην Ουκρανία;
Νομίζω ότι είναι ένα σοβαρό – σοβαρότατο – λάθος της ρωσικής ηγεσίας, που, όμως, προκλήθηκε από την απαράδεκτη πολιτική της Δύσης.
Οι Αμερικανοί και οι Γερμανοί ηγέτες, υποσχέθηκαν στον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ότι μετά την ένωση της Γερμανίας (την οποία δεν ήθελαν ούτε η Θάτσερ ούτε ο Μιτεράν) το ΝΑΤΟ δεν θα επιχειρούσε καμιά επέκταση προς ανατολάς – υπόσχεση που δεν κρατήθηκε. Ο Ζμπίγκνιου Μπρζεζίνσκι μάλιστα, ομολόγησε ξεκάθαρα ότι οι Σοβιετικοί εξαπατήθηκαν.
Το ΝΑΤΟ επεκτάθηκε. Και μάλιστα επί Μπους του νεότερου (αν δεν κάνω λάθος), και παρά το ότι η Ρωσία του Πούτιν ήταν εξαιρετικά συνεργάσιμη με τις Ηνωμένες Πολιτείες, άρχισε η προσπάθεια να περικυκλωθεί η Ρωσία με νατοϊκά πυραυλικά συστήματα. Οι ΗΠΑ αποχώρησαν από τη σχετική δεσμευτική συνθήκη. Έγινε φανερό ότι το ΝΑΤΟ προσπαθούσε να εξασφαλίσει μια τέλεια πυραυλική άμυνα γύρω από τη Ρωσία, για να έχει το πλεονέκτημα του πρώτου κτυπήματος, στο οποίο η Ρωσία θα αδυνατούσε να απαντήσει.
Ο Πούτιν, φυσικά, τα κατάλαβε όλα αυτά και η ένταση άρχισε να κλιμακώνεται. Στη σύνοδο του Μονάχου το 2007, ο Βλαντιμίρ Πούτιν μίλησε ανοικτά, και είπε ότι οι ΗΠΑ προσπαθούσαν να εγκαθιδρύσουν μια μορφή παγκόσμιας ηγεμονίας, εξουδετερώνοντας κάθε πιθανή αντίδραση της ρωσικής (ή όποιας άλλης) πλευράς.
Λίγο αργότερα ξέσπασε (όπως όλοι περίμεναν) το ουκρανικό πρόβλημα. Ανατράπηκε πραξικοπηματικά η φιλορωσική ηγεσία της χώρας. Έγινε το δημοψήφισμα και η ενσωμάτωση της Κριμαίας στη Ρωσική Ομοσπονδία. Η Δύση, ευρωπαϊκή και αμερικανική, δίχασε την Ουκρανία σε φιλοδυτική και φιλορωσική χώρα. Μια νατοϊκή (ή έστω, φιλοδυτική) Ουκρανία, θα αποτελούσε υπαρξιακή απειλή για τη Ρωσία.
Αυτό τουλάχιστον πίστευε η ρωσική ηγεσία, και νομίζω σωστά. Η συνέχεια είναι γνωστή.
——————
Ο Γιάννης Λαλάτσης γεννήθηκε το 1948 στη Θεσσαλονίκη και σπούδασε στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Φιλολογία και Ιστορία.
